نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• اعظم اسماعیل زاده ¹
• محمد حسن مرادی ²

¹ استادیار گروه تاریخ، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

² استادیار گروه، تاریخ دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

چکیده

در عصر مشروطه، انجمن‌های متعددی در مناطق مختلف ایران، از جمله گیلان، تأسیس شدند. این تشکل‌ها را می‌توان به دو دسته رسمی و غیررسمی تقسیم کرد. انجمن‌های مشروطه‌خواه گیلان دارای کارکردهای سیاسی و اجتماعی گسترده‌ای بودند و نقشی محوری در شکل‌گیری و پیشبرد جنبش دهقانی این منطقه ایفا کردند. دهقانان در سراسر گیلان علیه مالکان زمین (اربابان) قیام کردند و انجمن‌های ملی رشت و عباسی با حمایت از آنان، شاخه‌های روستایی متعددی را سازماندهی کردند. در مقابل، انجمن‌هایی نظیر «مالکین»، «صفائیه» و «خیریه» که توسط زمین‌داران و هواداران استبداد ایجاد شده بودند، به رویارویی با دهقانان پرداختند. هدف اصلی این پژوهش، تبیین نقش این دو طیف از انجمن‌ها در مراحل گوناگون جنبش دهقانی گیلان است. این پژوهش با تکیه بر روش تاریخی و رویکرد توصیفی-تحلیلی، و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و روزنامه‌های ملی و محلیِ منتشر شده در عصر مشروطه، انجام شده است. نتایج نشان داد که انجمن‌های حامی دهقانان، با وجود محدودیت‌ها، در رهبری، حمایت و گسترش دامنه جنبش در گستره گیلان نقشی بنیادین داشتند. در سوی دیگر، انجمن‌های مخالف، با برخورداری از حمایت‌های دولتی و مجلسی، در نهایت موفق به سرکوب جنبش و تثبیت مجدد نظام ارباب-رعیتی شدند. با وجود آنکه جنبش دهقانی گیلان در نهایت سرکوب شد، این حرکت به عنوان نخستین جنبش سازمان‌یافته روستایی در دوره معاصر ایران، میراثی ماندگار در تاریخ تحولات اجتماعی کشور بر جای گذاشت. این جنبش به وضوح نشان داد که جامعه روستایی از ظرفیت بالای بسیج و مشارکت سیاسی برخوردار است و توانست مسئله زمین و مناسبات ارباب-رعیتی را به یک گفتمان ملی ارتقا دهد. تجربه تشکیل انجمن‌های روستایی نیز نمونه‌ای پیشرو از خودسازمان‌دهی مردمی را به نمایش گذاشت.
روش تحقیق: پژوهش حاضر به روش توصیفی-تحلیلی،براساس منابع کتابخانه‌ای و روزنامه‌های ملی و محلی گیلان در عصر مشروطه صورت گرفته است.
.
یافته‌های تحقیق نشان داد؛ انجمن‌های حامی دهقانان علی‌رغم همه کاستی‌هایشان نقش‌های مهمی در حمایت و رهبری و فراگیر شدن جنبش دهقانی تقریباً در سراسر گیلان داشتند؛ در مقابل آنها، انجمن‌های مخالف دهقانان، با جلب حمایت دولت و مجلس موفق به سرکوب جنبش دهقانی و بازگشت دوباره نظام ارباب-رعیتی در گیلان شدند.

کلیدواژه‌ها

• جنبش دهقانی
• نقش انجمن‌ها
• گیلان
• عصر مشروطه