نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• زلیخا امینی ¹
• شهرام راهنما ²

¹ استادیار، گروه تاریخ، دانشگاه سیدجمال الدین اسدآبادی، همدان، ایران.

² استادیار، گروه معارف، دانشگاه لرستان، لرستان، ایران.

چکیده

گردنه‌ی اسدآباد، واقع در دامنه‌های غربی کوه الوند و در مسیر ارتباطی همدان–کرمانشاه، از کهن‌ترین و مهم‌ترین گذرگاه‌های طبیعی فلات ایران به‌شمار می‌آید. این گذرگاه در طول تاریخ، نقشی چشمگیر در تحولات سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی کشور ایفا کرده است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی- تحلیلی و بر پایه‌ی منابع تاریخی و جغرافیایی، به بررسی جایگاه گردنه‌ی اسدآباد از دوران باستان تا روزگار معاصر می‌پردازد و تلاش می‌کند دلایل تداوم اهمیت آن را در ساختار جغرافیای تاریخی ایران روشن سازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که از دوره‌ی مادها و هخامنشیان تا پایان عصر ساسانی، گردنه‌ی اسدآباد به‌منزله‌ی دروازه‌ی غربی ایرانِ مرکزی، نقشی تعیین‌کننده در کنترل راه‌های ارتباطی و دفاعی داشته است. در دوره‌های اسلامی، به‌ویژه از قرون میانه تا عصر صفویه، مسیر همدان–اسدآباد–کرمانشاه به یکی از محورهای اصلی نظامی، تجاری و زیارتی تبدیل شد و هم‌زمان اهمیت اقتصادی منطقه نیز فزونی یافت. در دوره‌های صفویه، افشاریه و قاجاریه، این گذرگاه در جابه‌جایی سپاهیان و کاروان‌های تجاری و مذهبی نقشی حیاتی ایفا می‌کرد و در دوران معاصر نیز به سبب موقعیت سوق‌الجیشی خود، مورد توجه نیروهای داخلی و خارجی قرار گرفت. موقعیت طبیعی گردنه، عامل اصلی تداوم اهمیت آن در طول تاریخ بوده است؛ ویژگی‌ای که موجب شده این گذرگاه نه‌تنها مسیر عبور، بلکه پیوندگاه جغرافیایی، فرهنگی و تاریخی شرق و غرب ایران باقی بماند.

کلیدواژه‌ها

• گردنه‌ی اسدآباد
• آدراپانا
• جغرافیای تاریخی
• راه‌های باستانی ایران