فصلنامه تاریخ روستا و روستانشینی در ایران و اسلام

بررسی و تحلیل ابعاد اجتماعی روستا و بازتاب آن در چند اثر از داستان های مدرسه

فضل اله خدادادی؛ مینا نوری؛ یاسر دالوند

دوره 3، شماره 2 ، تیر 1404، صفحه 1-33

https://doi.org/10.30479/hvri.2025.22717.1093

چکیده

روایت‌شناسی اجتماعی، روایت ابعاد گوناگون و لایه‌های پنهان متن است و از آنجایی که یک اثر ادبی در انزوا ایجاد نمی‌شود و به طور کامل بازتاب محیطی است که در آن خلق می‌شود، روایت‌شناسی اجتماعی به مطالعۀ ژرف‌ساخت اجتماعی آثار در دوره‌های مختلف می‌پردازد. هدف این پژوهش، روایت‌شناسی اجتماعی چند داستان به قلم معلمان داستان‌نویس دهه‌های ... بیشتر

تحلیلی بر تاریخ محلی ویست: از نشانه‌های باستانی تا حافظه جمعی

محمدحسین فروغی

دوره 3، شماره 2 ، تیر 1404، صفحه 35-67

https://doi.org/10.30479/hvri.2025.21957.1069

چکیده

تاریخ محلی، به مثابه یکی از شاخه‌های بنیادین تاریخ‌نگاری، نقشی محوری در صیانت از هویت جمعی، ثبت و بازنمایی حافظه تاریخی، و تبیین تحولات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی جوامع کوچک ایفا می‌کند. از این منظر، پژوهش در مناطقی که با وجود پیشینه‌ای کهن، فاقد تاریخ مکتوب مدون هستند، می‌تواند زمینه‌ای برای بازسازی دقیق‌تر تاریخ ملی ... بیشتر تاریخ محلی، به مثابه یکی از شاخه‌های بنیادین تاریخ‌نگاری، نقشی محوری در صیانت از هویت جمعی، ثبت و بازنمایی حافظه تاریخی، و تبیین تحولات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی جوامع کوچک ایفا می‌کند. از این منظر، پژوهش در مناطقی که با وجود پیشینه‌ای کهن، فاقد تاریخ مکتوب مدون هستند، می‌تواند زمینه‌ای برای بازسازی دقیق‌تر تاریخ ملی فراهم آورد. روستای ویست، از توابع خوانسار که اخیراً به شهر ارتقا یافته است، نمونه‌ای بارز از این مناطق به شمار می‌رود؛ منطقه‌ای که با شواهدی از سکونت سه‌هزارساله و سنگ‌نگاره‌هایی با قدمتی افزون بر ده‌هزار سال، همچنان فاقد یک تاریخچه مکتوب جامع است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که چگونه می‌توان از طریق شواهد باستان‌شناختی، اسناد تاریخی و روایت‌های شفاهی، به بازشناسی گذشته تاریخی ویست دست یافت؟ یافته‌های تحقیق، که با رویکرد توصیفی- تحلیلی و اتکا به مطالعات میدانی و منابع مکتوب به دست آمده است، حاکی از آن است که این منطقه به‌واسطه برخورداری از منابع آبی غنی و اراضی حاصل‌خیز، و نیز موقعیت استراتژیک در مسیر کاروانی اصفهان- بروجرد، همواره یکی از کانون‌های مهم تولیدات کشاورزی و مبادلات تجاری و فرهنگی بوده و سهمی مؤثر در ساختار اقتصادی منطقه ایفا کرده است. شواهد گوناگونی نظیر سنگ‌نگاره‌های چند هزارساله، ویرانه‌های قلعه تاریخی ثبت‌شده در فهرست آثار ملی، قنوات کهن، کتیبه‌ها، ستون‌های سنگی، منبر حجاری‌شده، و فرش ذهنی‌باف چهارباغیِ ثبت‌شده در فهرست آثار ملی، جملگی گواهی روشن بر جایگاه تاریخی و فرهنگی این ناحیه هستند. علاوه بر این، اسناد و روایت‌های تاریخی دوران معاصر، در تعامل با حافظه جمعی ساکنان، لایه‌های پنهان تاریخ ویست را نمایان می‌سازند.

تقابل انجمن‌های موافق و مخالف جنبش دهقانی گیلان در عصر مشروطه

اعظم اسماعیل زاده؛ محمد حسن مرادی

دوره 3، شماره 2 ، تیر 1404، صفحه 67-96

https://doi.org/10.30479/hvri.2025.22532.1088

چکیده

در عصر مشروطه، انجمن‌های متعددی در مناطق مختلف ایران، از جمله گیلان، تأسیس شدند. این تشکل‌ها را می‌توان به دو دسته رسمی و غیررسمی تقسیم کرد. انجمن‌های مشروطه‌خواه گیلان دارای کارکردهای سیاسی و اجتماعی گسترده‌ای بودند و نقشی محوری در شکل‌گیری و پیشبرد جنبش دهقانی این منطقه ایفا کردند. دهقانان در سراسر گیلان علیه مالکان زمین (اربابان) ... بیشتر در عصر مشروطه، انجمن‌های متعددی در مناطق مختلف ایران، از جمله گیلان، تأسیس شدند. این تشکل‌ها را می‌توان به دو دسته رسمی و غیررسمی تقسیم کرد. انجمن‌های مشروطه‌خواه گیلان دارای کارکردهای سیاسی و اجتماعی گسترده‌ای بودند و نقشی محوری در شکل‌گیری و پیشبرد جنبش دهقانی این منطقه ایفا کردند. دهقانان در سراسر گیلان علیه مالکان زمین (اربابان) قیام کردند و انجمن‌های ملی رشت و عباسی با حمایت از آنان، شاخه‌های روستایی متعددی را سازماندهی کردند. در مقابل، انجمن‌هایی نظیر «مالکین»، «صفائیه» و «خیریه» که توسط زمین‌داران و هواداران استبداد ایجاد شده بودند، به رویارویی با دهقانان پرداختند. هدف اصلی این پژوهش، تبیین نقش این دو طیف از انجمن‌ها در مراحل گوناگون جنبش دهقانی گیلان است. این پژوهش با تکیه بر روش تاریخی و رویکرد توصیفی-تحلیلی، و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و روزنامه‌های ملی و محلیِ منتشر شده در عصر مشروطه، انجام شده است. نتایج نشان داد که انجمن‌های حامی دهقانان، با وجود محدودیت‌ها، در رهبری، حمایت و گسترش دامنه جنبش در گستره گیلان نقشی بنیادین داشتند. در سوی دیگر، انجمن‌های مخالف، با برخورداری از حمایت‌های دولتی و مجلسی، در نهایت موفق به سرکوب جنبش و تثبیت مجدد نظام ارباب-رعیتی شدند. با وجود آنکه جنبش دهقانی گیلان در نهایت سرکوب شد، این حرکت به عنوان نخستین جنبش سازمان‌یافته روستایی در دوره معاصر ایران، میراثی ماندگار در تاریخ تحولات اجتماعی کشور بر جای گذاشت. این جنبش به وضوح نشان داد که جامعه روستایی از ظرفیت بالای بسیج و مشارکت سیاسی برخوردار است و توانست مسئله زمین و مناسبات ارباب-رعیتی را به یک گفتمان ملی ارتقا دهد. تجربه تشکیل انجمن‌های روستایی نیز نمونه‌ای پیشرو از خودسازمان‌دهی مردمی را به نمایش گذاشت. روش تحقیق: پژوهش حاضر به روش توصیفی-تحلیلی،براساس منابع کتابخانه‌ای و روزنامه‌های ملی و محلی گیلان در عصر مشروطه صورت گرفته است..یافته‌های تحقیق نشان داد؛ انجمن‌های حامی دهقانان علی‌رغم همه کاستی‌هایشان نقش‌های مهمی در حمایت و رهبری و فراگیر شدن جنبش دهقانی تقریباً در سراسر گیلان داشتند؛ در مقابل آنها، انجمن‌های مخالف دهقانان، با جلب حمایت دولت و مجلس موفق به سرکوب جنبش دهقانی و بازگشت دوباره نظام ارباب-رعیتی در گیلان شدند.

جایگاه گردنه‌ اسدآباد در جغرافیای تاریخی و تحولات سیاسی- اقتصادی ایران از باستان تا معاصر

زلیخا امینی؛ شهرام راهنما

دوره 3، شماره 2 ، تیر 1404، صفحه 97-113

https://doi.org/10.30479/hvri.2025.22974.1100

چکیده

گردنه‌ی اسدآباد، واقع در دامنه‌های غربی کوه الوند و در مسیر ارتباطی همدان–کرمانشاه، از کهن‌ترین و مهم‌ترین گذرگاه‌های طبیعی فلات ایران به‌شمار می‌آید. این گذرگاه در طول تاریخ، نقشی چشمگیر در تحولات سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی کشور ایفا کرده است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی- تحلیلی و بر پایه‌ی منابع تاریخی و جغرافیایی، ... بیشتر گردنه‌ی اسدآباد، واقع در دامنه‌های غربی کوه الوند و در مسیر ارتباطی همدان–کرمانشاه، از کهن‌ترین و مهم‌ترین گذرگاه‌های طبیعی فلات ایران به‌شمار می‌آید. این گذرگاه در طول تاریخ، نقشی چشمگیر در تحولات سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی کشور ایفا کرده است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی- تحلیلی و بر پایه‌ی منابع تاریخی و جغرافیایی، به بررسی جایگاه گردنه‌ی اسدآباد از دوران باستان تا روزگار معاصر می‌پردازد و تلاش می‌کند دلایل تداوم اهمیت آن را در ساختار جغرافیای تاریخی ایران روشن سازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که از دوره‌ی مادها و هخامنشیان تا پایان عصر ساسانی، گردنه‌ی اسدآباد به‌منزله‌ی دروازه‌ی غربی ایرانِ مرکزی، نقشی تعیین‌کننده در کنترل راه‌های ارتباطی و دفاعی داشته است. در دوره‌های اسلامی، به‌ویژه از قرون میانه تا عصر صفویه، مسیر همدان–اسدآباد–کرمانشاه به یکی از محورهای اصلی نظامی، تجاری و زیارتی تبدیل شد و هم‌زمان اهمیت اقتصادی منطقه نیز فزونی یافت. در دوره‌های صفویه، افشاریه و قاجاریه، این گذرگاه در جابه‌جایی سپاهیان و کاروان‌های تجاری و مذهبی نقشی حیاتی ایفا می‌کرد و در دوران معاصر نیز به سبب موقعیت سوق‌الجیشی خود، مورد توجه نیروهای داخلی و خارجی قرار گرفت. موقعیت طبیعی گردنه، عامل اصلی تداوم اهمیت آن در طول تاریخ بوده است؛ ویژگی‌ای که موجب شده این گذرگاه نه‌تنها مسیر عبور، بلکه پیوندگاه جغرافیایی، فرهنگی و تاریخی شرق و غرب ایران باقی بماند.

کشت‌مردم‌نگاری گلخانه‌داری در ناحیه روستایی یزدآباد فلاورجان؛ روایت جامعه‌شناسانه از شکل‌گیری و تکامل سیستم کشاورزی گلخانه‌ای سنتی در ایران

محمدجواد احمدیان دهاقانی؛ عباس امینی

دوره 3، شماره 2 ، تیر 1404، صفحه 115-144

https://doi.org/10.30479/hvri.2025.22358.1082

چکیده

این پژوهش در پی آن است که سیر تاریخی و واقعی کشاورزی گلخانه‌ای در ناحیۀ یزدآباد و به‌طور کل در روستاشهر ابریشم را آشکار سازد؛ این امر شامل بررسی دوره‌های توسعه الگوها و تکنیک‌های کشت و نیز تحولات ساختارهای اجتماعی کشاورزی منطقه است. در این راستا، تمرکز عمیق بر یک روستا، بازتابی از روندهای کلان‌تر اجتماعی-اقتصادی است که طی شش دهۀ ... بیشتر این پژوهش در پی آن است که سیر تاریخی و واقعی کشاورزی گلخانه‌ای در ناحیۀ یزدآباد و به‌طور کل در روستاشهر ابریشم را آشکار سازد؛ این امر شامل بررسی دوره‌های توسعه الگوها و تکنیک‌های کشت و نیز تحولات ساختارهای اجتماعی کشاورزی منطقه است. در این راستا، تمرکز عمیق بر یک روستا، بازتابی از روندهای کلان‌تر اجتماعی-اقتصادی است که طی شش دهۀ اخیر در نواحی روستایی ایران پدید آمده‌اند. یک فرض اساسی تحقیق این است که مشارکت‌کنندگان، روایت‌هایی معنادار و جذاب خلق می‌کنند. این روایت‌ها منبعی بی‌بدیل برای آموزش و درک هویت مکانی زیستگاه، کشاورزی گلخانه‌ای، و فعالیت‌های مرتبط با مراحل کاشت، داشت و برداشت، به‌عنوان اشکالی از یادگیری ریشه گرفته در مکان، فراهم می‌آورند. این فرایند، راوی، تدوین‌گر روایت و خواننده را در تجارب یادگیری غنی سهیم می‌سازد. بدین منظور، با ۲۰ تن از فعالان عرصۀ گلخانه‌داری منطقه، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته و ساختارنیافته انجام شد؛ داده‌های گردآوری‌شده از طریق مصاحبه و مطالعه، با بهره‌گیری از تکنیک‌های تحلیل اسناد و تحلیل متن- که از رویکردهای مهم تحقیق کیفی محسوب می‌شوند- مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. بر اساس نتایج به‌دست‌آمده، ناحیۀ مورد مطالعه نخستین مکان در کشور است که به شکلی عمومی اقدام به کشت‌وکار گلخانه‌ای نموده است. عواملی نظیر عرضۀ محصول نوبرانه و رقابت، پدیدۀ خرد شدن اراضی، ضرورت امنیت غذایی، و کمبود روزافزون منابع آبی منطقه، به‌عنوان دلایل اصلی گرایش به این نوع کشت شناسایی شدند. در پایان، پژوهشگران پیشنهاد نمودند که سازۀ گلخانه‌ای چوبی و شیوۀ سنتی کشت گلخانه‌ای، به‌عنوان یک سیستم میراث کشاورزی، به ثبت رسیده و مورد حمایت و توجه نهادهای متولی قرار گیرد.

نقش هویت‌بخشی امام‌زاده قاسم در زیست‌بوم انسانی روستای اَلَمشیر قائم‌شهر

محمدحسین رفیعی؛ محمدجواد یعقوبی

دوره 3، شماره 2 ، تیر 1404، صفحه 145-172

https://doi.org/10.30479/hvri.2025.21784.1063

چکیده

امام‌زادگان در طول تاریخ همواره از جایگاه و نقشی مؤثر در فرایند هویت‌بخشی جوامع برخوردار بوده‌اند. این مکان‌های مذهبی، علاوه بر کارکردهای اختصاصی در حوزه تربیت عبادی و معنوی، با توجه به شرایط زیست‌بومی خود، واجد کارکردهای متنوعی در عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی هستند؛ به‌گونه‌ای که پیوند میان امام‌زادگان و مردم پیرامون آن‌ها، ... بیشتر امام‌زادگان در طول تاریخ همواره از جایگاه و نقشی مؤثر در فرایند هویت‌بخشی جوامع برخوردار بوده‌اند. این مکان‌های مذهبی، علاوه بر کارکردهای اختصاصی در حوزه تربیت عبادی و معنوی، با توجه به شرایط زیست‌بومی خود، واجد کارکردهای متنوعی در عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی هستند؛ به‌گونه‌ای که پیوند میان امام‌زادگان و مردم پیرامون آن‌ها، شبکه‌ای از رفتارها، آداب و تعاملات اجتماعی را شکل داده است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و داده‌های آن از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، مشاهدات میدانی و مصاحبه با اهالی روستای اَلَمشیر گردآوری شده است. تحلیل داده‌ها با تمرکز بر کارکردهای دینی، اجتماعی و فرهنگی امام‌زاده قاسم در بستر تاریخی و زیست‌بومی روستا صورت گرفته است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد امام‌زاده قاسم در روستای اَلَمشیر نقشی محوری در سامان‌دهی مناسبات اجتماعی و فرهنگی ایفا کرده و به‌ویژه در سه حوزه هویت‌بخشی فرهنگی ـ دینی، اجتماعی، و معماری ـ تاریخی تأثیرگذار بوده است. تمرکز آیین‌های مذهبی، اجتماعات دینی و فرهنگی، شکل‌گیری قبرستان عمومی، تأسیس حسینیه، و تداوم مناسبات جمعی در جوار امام‌زاده، از نمودهای عینی این کارکرد هویتی به شمار می‌آید. یافته‌ها حاکی از آن است که کارکرد امام‌زاده قاسم در روستای اَلَمشیر فراتر از یک مکان زیارتی صرف است. این آستان مقدس به‌مثابه کانونی هویت‌ساز، نقشی تعیین‌کننده در تقویت احساس تعلق، انسجام اجتماعی و بازتولید هویت دینی و فرهنگی ساکنان روستا ایفا کرده است؛ به‌گونه‌ای که زیست‌بوم انسانی اَلَمشیر در پیوندی معنادار و پایدار با این مکان مقدس شکل گرفته و تداوم یافته است.

حیات روستایی ایران در دوره افغان‌ها (1142‌ـ 1135 هـ‌.‌ ق)

دوره 1، شماره 1 ، تیر 1402، ، صفحه 85-99

https://doi.org/10.30479/hvri.2023.19197.1015

چکیده

با حمله افغانها به ایران در سال 1135 ه.ق و سقوط سلسله صفویه، وضعیت بسیار آشفتهای بر کشور حکمفرما شد. در آن زمان، به دلیل خلاء قدرت به وجود آمده، روسها و عثمانیها نیز از فرصت استفاده کرده و هر کدام بخشهایی از مناطق شمالی و غربی ایران را اشغال کردند و کشور به چند منطقه زیر سلطه بیگانگان و نیروهای شورشی تقسیم شد و تا زمان پیروزی ... بیشتر با حمله افغانها به ایران در سال 1135 ه.ق و سقوط سلسله صفویه، وضعیت بسیار آشفتهای بر کشور حکمفرما شد. در آن زمان، به دلیل خلاء قدرت به وجود آمده، روسها و عثمانیها نیز از فرصت استفاده کرده و هر کدام بخشهایی از مناطق شمالی و غربی ایران را اشغال کردند و کشور به چند منطقه زیر سلطه بیگانگان و نیروهای شورشی تقسیم شد و تا زمان پیروزی نادر شاه بر این گروهها و اخراج آنها از کشور، وضعیت بسیار آشفته و بحرانی بود. در این میان، روستاییان در زمان شورش و حمله افغانها و دیگر گروههای مهاجم و دست به دست شدن قدرت در بین آنها، بیشترین آسیب را متحمل شدند و حیات اقتصادی و اجتماعی آنها با شرایط نابسامانی روبهرو شد. هدف پژوهش حاضر بررسی حیات روستایی ایران در دوره حکومت افغانها در ایران در فاصله زمانی 1135 تا 1142 ه.ق است. این نوشتار با تکیه بر منابع اصلی دوره مورد نظر و با روش تحقیق توصیفی- تحلیلی انجام شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد حمله افغانها و دیگر مهاجمان به روستاها و قتل و غارت روستاییان، تخریب شبکههای آبیاری، گرفتن مالیاتهای سنگین از روستاییان، فقدان ثبات سیاسی، پیدایش مراکز متعدد قدرت و جنگ آنها با یکدیگر و کاهش جمعیت روستایی در نتیجهی قتل و فرار آنها از روستاها، منجر به رکود و انحطاط حیات روستایی ایران در دورهی افغان‌ها شد.با حمله افغانها به ایران در سال 1135 ه.ق و سقوط سلسله صفویه، وضعیت بسیار آشفتهای بر کشور حکمفرما شد. در آن زمان، به دلیل خلاء قدرت به وجود آمده، روسها و عثمانیها نیز از فرصت استفاده کرده و هر کدام بخشهایی از مناطق شمالی و غربی ایران را اشغال کردند و کشور به چند منطقه زیر سلطه بیگانگان و نیروهای شورشی تقسیم شد و تا زمان پیروزی نادر شاه بر این گروهها و اخراج آنها از کشور، وضعیت بسیار آشفته و بحرانی بود. در این میان، روستاییان در زمان شورش و حمله افغانها و دیگر گروههای مهاجم و دست به دست شدن قدرت در بین آنها، بیشترین آسیب را متحمل شدند و حیات اقتصادی و اجتماعی آنها با شرایط نابسامانی روبهرو شد. هدف پژوهش حاضر بررسی حیات روستایی ایران در دوره حکومت افغانها در ایران در فاصله زمانی 1135 تا 1142 ه.ق است. این نوشتار با تکیه بر منابع اصلی دوره مورد نظر و با روش تحقیق توصیفی- تحلیلی انجام شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد حمله افغانها و دیگر مهاجمان به روستاها و قتل و غارت روستاییان، تخریب شبکههای آبیاری، گرفتن مالیاتهای سنگین از روستاییان، فقدان ثبات سیاسی، پیدایش مراکز متعدد قدرت و جنگ آنها با یکدیگر و کاهش جمعیت روستایی در نتیجهی قتل و فرار آنها از روستاها، منجر به رکود و انحطاط حیات روستایی ایران در دورهی افغان‌ها شد.

شکل گیری جوامع روستایی در ماوراالنهر سده های میانه

دوره 1، شماره 2 ، مهر 1402، ، صفحه 65-89

https://doi.org/10.30479/hvri.2024.19569.1017

چکیده

منطقه ماوراءالنهر از روزگاران کهن شاهد ظهور و تکامل جوامع روستایی بود. زندگی روستانشینی در این منطقه بنا به تنوع جغرافیایی و اقلیمی، جریان رخدادهای سیاسی و اجتماعی، جایگاه خاص در اقتصاد فرامنطقه‌ای، از ویژگی‌های منحصربه‌فردی برخوردار بوده است. مطالعه تاریخ روستاییِ قلمرو ماوراءالنهر، دانشی غنی در زمینه الگوهای دخیل در فرایند ... بیشتر منطقه ماوراءالنهر از روزگاران کهن شاهد ظهور و تکامل جوامع روستایی بود. زندگی روستانشینی در این منطقه بنا به تنوع جغرافیایی و اقلیمی، جریان رخدادهای سیاسی و اجتماعی، جایگاه خاص در اقتصاد فرامنطقه‌ای، از ویژگی‌های منحصربه‌فردی برخوردار بوده است. مطالعه تاریخ روستاییِ قلمرو ماوراءالنهر، دانشی غنی در زمینه الگوهای دخیل در فرایند شکل‌گیری، تحول و تکامل و درنهایت، افول روستاها در اختیار محققان تاریخ اجتماعی قرار می‌دهد. یک بُعد مهم در مطالعات جوامع روستایی، بررسی فرایند پیدایش و استقرار جامعه روستایی است. بازشناسی عوامل مؤثر در این روند به شناخت عمیق‌تر مناسبات روستایی و تحولات بعدی آن مدد می‌رساند. در این پژوهش با تمرکز بر سؤال اصلی تحقیق درباره چگونگی شکل‌گیری روستاها در منطقه ماوراءالنهر، چنین فرض شد که روستاها در این منطقه بنا به مدل‌های مختلف شکل گرفته و مستقر شده‌اند؛ ازاین‌رو، در جریان رشد و تکامل بعدی خود از تنوعی در ماهیت و مناسبات اقتصادی ـ اجتماعی برخوردار شده‌اند. دستاورد پژوهش حکایت از این داشت که برخلاف ساده‌سازی‌های نظریه‌های مشهور درباره ریشه‌های شکل‌گیری جامعه روستایی، در ماوراءالنهر مجموعه‌ای از عوامل گوناگون در پیدایش روستاها ایفای نقش کرده‌اند. این پژوهش درباره تاریخ اجتماعی روستا در ایران با رویکرد کیفی سازمان‌دهی شد و برای شناسایی اطلاعات، پردازش داده‌ها و تبیین مقوله‌های اصلی، از روش تحلیل محتوا استفاده شد.

جغرافیای تاریخی روستاهای منطقه چهاردولی اسدآباد همدان در دوره قاجار

دوره 1، شماره 1 ، تیر 1402، ، صفحه 57-83

https://doi.org/10.30479/hvri.2023.19073.1010

چکیده

توجه به تاریخ محلی و زیرشاخه‌های آن از نیازهای پژوهشی امروز تحقیقات تاریخی است که کمتر به آن توجه شده است. منطقۀ چهاردولی شهرستان اسدآباد همدان یکی از این مناطق است که در تاریخ معاصر شاهد رخدادهای بسیاری بوده است؛ از جمله جنگ دولت مشروطیت علیه ابوالفتح میرزا سالارالدوله در این منطقه، به سال 1329 ق که منجر به شکست سالارالدوله و کشته‌شدن ... بیشتر توجه به تاریخ محلی و زیرشاخه‌های آن از نیازهای پژوهشی امروز تحقیقات تاریخی است که کمتر به آن توجه شده است. منطقۀ چهاردولی شهرستان اسدآباد همدان یکی از این مناطق است که در تاریخ معاصر شاهد رخدادهای بسیاری بوده است؛ از جمله جنگ دولت مشروطیت علیه ابوالفتح میرزا سالارالدوله در این منطقه، به سال 1329 ق که منجر به شکست سالارالدوله و کشته‌شدن یپرمخان ارمنی گردید؛ بنابراین توجه به ‌جایگاه و تاریخ این منطقه، در پرتو اسناد نویافته و منابع از منظر محلی و ملی ضروری است. در این مقاله با نگاهی نو به نقش اشخاص، موقعیت جغرافیایی منطقه و اسامی روستاها پژوهش انجام شده است. فرضیۀ این تحقیق بر این است که وجه‌تسمیۀ روستاها و منطقه، برگرفته از نام طایفه و اشخاص است که با ورود به منطقه، صاحب موقعیت نظامی– اقتصادی شده‌اند و در تحولات منطقه و کشور ایفای نقش کردهاند. این پژوهش با استفاده از منابع اسنادی- کتابخانهای و روش تحقیق توصیفی- تحلیلی انجام شده است. محدودۀ جغرافیایی تحقیق، منطقۀ چهاردولی اسدآباد استان همدان است. یافتههای پژوهش نشان از برگرفتن نام منطقه از قوم و طایفۀ چرداول است که از منطقۀ شیروان و چرداول ایلام به این منطقه کوچانده شدهاند و رؤسای آن در تحولات دورۀ معاصر ایران نقش داشتهاند.

نظام آبیاری اراضی کشاورزی و باغی در دوران سلجوقیان مطابق با نظریه استبداد شرقی ویتفوگل

دوره 1، شماره 3 ، دی 1402، ، صفحه 127-149

https://doi.org/10.30479/hvri.2024.18015.1001

چکیده

این نوشتار اقدامات و چگونگی عملکرد سلجوقیان را در نظام آبیاری اراضی زراعی و باغی شرح میدهد. سرزمین ایران به‌خاطر وسعت و تنوع اقلیمی خاص، در میان سرزمین‌های اسلامی از اهمیت بسزایی برخوردار است؛ نیمۀ جنوبی و برخی از مناطق شرقی ایران، به‌سبب کمبود بارندگی و نیز اقلیم گرمسیری، همواره مشکلاتی را برای کشاورزان در طول تاریخ ایجاد کرده ... بیشتر این نوشتار اقدامات و چگونگی عملکرد سلجوقیان را در نظام آبیاری اراضی زراعی و باغی شرح میدهد. سرزمین ایران به‌خاطر وسعت و تنوع اقلیمی خاص، در میان سرزمین‌های اسلامی از اهمیت بسزایی برخوردار است؛ نیمۀ جنوبی و برخی از مناطق شرقی ایران، به‌سبب کمبود بارندگی و نیز اقلیم گرمسیری، همواره مشکلاتی را برای کشاورزان در طول تاریخ ایجاد کرده است که حاکمان سلجوقی هم از این قاعده مستثنی نبودند و با توجه به اینکه عایدات حاصل از زراعت برای آنان حیاتی بود؛ بنابراین به‌ناچار تمهیداتی را اندیشیدند. در همین راستا این سؤال مطرح می‌شود که عملکرد سلجوقیان در مدیریت نظام آبیاری چگونه بود؟ فرضیۀ حاصله چنین است که سلاجقه با توجه به شرایط اقلیمی و نیز اولویت بخشیدن به مناطق کم‌آبی که از نظر اقتصادی مهمتر بودند، مسئلۀ کمبود آب را مدیریت نمودند. این مقاله با بهرهگیری از روش پژوهش تاریخی مبتنی بر توصیف و تحلیل، طبق نظریۀ ویتفوگل ابعاد و زوایای موضوع را بررسی مینماید. یافتههای تحقیق نشان می‌دهد که سلاجقه در اکثر مواقع، به‌ویژه در عصر انحطاط، تنها در نقاطی به حفر چاه و احداث قنات میپرداختند که محصولات خاص و کمیابی، مثل برخی از میوه‌های گرمسیری را پرورش میدادند؛ زیرا فروش چنین محصولاتی باعث میشد تا عایدات بیشتری وارد خزانۀ سلطان سلجوقی شود و تا حدودی کسری نقدینگی جبران گردد. بااین‌حال هزینۀ هنگفت وسایل آبیاری اراضی بر عهدۀ زارعان بود که باعث نارضایتی آنان شده بود.

ارزیابی عملکرد خانه فرهنگ روستایی در دوره پهلوی با تکیه بر اسناد مطالعه موردی استان اصفهان(1347ـ1357ه.ش)

دوره 1، شماره 1 ، تیر 1402، ، صفحه 1-30

https://doi.org/10.30479/hvri.2023.19144.1014

چکیده

خانۀ فرهنگ روستایی، یکی از نهادهایی بود که در دورۀ پهلوی، زیر نظر وزارت اصلاحات ارضی و تعاون روستایی، برای ارتقای سطح زندگی روستاییان، آبادانی مملکت و تقویت حس مسئولیت اجتماعی، در اغلب شهرهای ایران تشکیل شد. هدف از این نوشتار، ارزیابی عملکرد خانۀ فرهنگ روستایی در دورۀ پهلوی طـی سال‌های 1357- 1347 ه. ش با تمرکز بر روستاهای اصفهان است. این ... بیشتر

فصلنامه تاریخ روستا و روستانشینی در ایران و اسلام

مقالات آماده انتشار

شماره جاری

دوره 3 (1404)

دوره 2 (1403)

دوره 1 (1402)

برای اطلاع از شیوه نامه و نحوه پذیرش مقالات به قسمت راهنمای نویسندگان مراجعه فرمایید.

بررسی و تحلیل ابعاد اجتماعی روستا و بازتاب آن در چند اثر از داستان های مدرسه

چکیده

تحلیلی بر تاریخ محلی ویست: از نشانه‌های باستانی تا حافظه جمعی

چکیده

تقابل انجمن‌های موافق و مخالف جنبش دهقانی گیلان در عصر مشروطه

چکیده

جایگاه گردنه‌ اسدآباد در جغرافیای تاریخی و تحولات سیاسی- اقتصادی ایران از باستان تا معاصر

چکیده

کشت‌مردم‌نگاری گلخانه‌داری در ناحیه روستایی یزدآباد فلاورجان؛ روایت جامعه‌شناسانه از شکل‌گیری و تکامل سیستم کشاورزی گلخانه‌ای سنتی در ایران

چکیده

نقش هویت‌بخشی امام‌زاده قاسم در زیست‌بوم انسانی روستای اَلَمشیر قائم‌شهر

چکیده

حیات روستایی ایران در دوره افغان‌ها (1142‌ـ 1135 هـ‌.‌ ق)

چکیده

شکل گیری جوامع روستایی در ماوراالنهر سده های میانه

چکیده

جغرافیای تاریخی روستاهای منطقه چهاردولی اسدآباد همدان در دوره قاجار

چکیده

نظام آبیاری اراضی کشاورزی و باغی در دوران سلجوقیان مطابق با نظریه استبداد شرقی ویتفوگل

چکیده

ارزیابی عملکرد خانه فرهنگ روستایی در دوره پهلوی با تکیه بر اسناد مطالعه موردی استان اصفهان(1347ـ1357ه.ش)

چکیده

بانک ها و نمایه نامه ها

.

..

ابر واژگان